Kimyasallardan kaçışın mümkün olmadığı günümüzde, farkında olarak veya olmayarak kullandığımız temizlik malzemelerinden yediğimiz yiyeceklere kadar -neredeyse- her şey kimyasal içeriklidir. Peki, hayatımızın her alanında karşımıza çıkan kimyasallar konusunda nasıl bilgi sahibi olabiliriz?
Kimyasal maddeleri tanımak ve tehlikelerinden korunmak için en kolay ve etkili yol bu maddelerin üzerinde yer alan etiketleri okumaktır. Kimyasal madde ambalajlarının üzerinde yer alan etiketler, bu maddeyi üreten, depolayan, taşıyan, satan ve son kullanıcılar için önemli bir bilgi kaynağıdır.
Etiketlerin yanı sıra, ev veya iş yaşamında kullanılan kimyasalların, fiziksel ve kimyasal özelliklerini, insan sağlığı üzerine etkilerini ve korunma yollarını, elleçleme, yangın, depolama, saklama ve kaza durumunda alınacak tedbirler ve çevrenin korunması gibi bilgileri içeren en önemli doküman da Güvenlik Bilgi Formlarıdır.
Güvenlik Bilgi Formlarının 2. başlığı altında yer alan bilgiler, ürünün sahip olduğu zararlılıklara ait bilgileri ve önlem ifadelerini kullanıcıya sunmaktadır.
Bu bilgilerden yola çıkarak amaç, çevre ve insan sağlığının olumsuz etkilerinden korunma ve risklerin kontrol altına alınmasında gerekli tedbirlerin uygulanması sonucu oluşabilecek riskleri en aza indirmektir.
Zaten var olan ya da dışarıdan gelebilecek tehlikelerin önceden belirlenip riske dönüşmesine izin vermeden, tehlikelerden kaynaklanabilecek risklerin analiz edilerek zamanında ve doğru değerlendirilmesi ile yapılacak kontrol tedbirlerinin tespiti, risk değerlendirmesi ve önleyici faaliyetlerin bir sonucu olarak gerekli aksiyonun alınmasında yardımcı olacaktır.
İnsanları bu risklere karşı uyarmak amacıyla özel semboller (resim-yazı /piktogram) kullanılmaktadır. Resim, tüm yazıların kökenidir ve bir resim mesaj içeriyor ve iletiyorsa yazı işlevine de sahip demektir. Buradan yola çıkılarak bugün hemen her yerde etiketlerin görsel sembollerle karşımıza çıktığını görürüz. Hatta tüm dünya da kamuya açık alanlar, havalimanı, oteller, sergi alanları, müzeler gibi birçok alanda da birçok işaretin evrensel olduğu, yazıya bağlı kalınmaksızın resim ve piktogramlarla insanları yönlendirdiği bilinmektedir.
Kimyasalların etiketlerine dönecek olursak;
Maddelerin ve karışımların sınıflandırılmasında ve etiketlenmesinde, ülkemizde yürürlükte olan “Maddelerin ve Karışımların Sınıflandırılması, Etiketlenmesi ve Ambalajlanması Hakkında Yönetmelik (SEA) [11.12.2013/28848 Sayılı R.G. (Mükerrer)]” ten faydalanılmaktadır. Bu yönetmelik Avrupa Birliğinde yayınlanmış olan CLP tüzüğüne dayanmaktadır.
Hem SEA yönetmeliği hem de CLP tüzüğü “Küresel Uyumlaştırılmış Sistem” diye tanımladığımız “Globally Harmonized System (GHS)” ‘e dayanmaktadır. GHS kapsamında sınıflandırma Fizikokimyasal, İnsan Sağlığı (toksikolojik) ve Çevresel Zararlılıklar (ekotoksikolojik) olmak üzere 3 başlık altında irdelenmektedir. Bu zararlılık sınıfları aşağıdaki gibidir;
| SEA KAPSAMINDA SINIFLANDIRMA | ||
| 1- FİZİKO-KİMYASAL | 2- İNSAN SAĞLIĞI | 3- ÇEVRE |
| Patlayıcılar Alevlenir gazlar Alevlenir aerosoller Oksitleyici gazlar Basınç altındaki gazlar Alevlenir sıvılar Alevlenir katılar Kendiliğinden tepkimeye giren madde veya karışımlar Piroforik sıvılar Piroforik katılar Kendinden ısınan madde veya karışımlar Suyla temasında alevlenir gazlar çıkaran madde veya karışımlar Oksitleyici sıvılar Oksitleyici katılar Organik peroksitler Metal için aşındırıcı | Akut toksisite Cilt aşınması/tahrişi Ciddi göz hasarı/göz tahrişi Solunum veya cilt hassaslaştırma Eşey hücre mutajenitesi Kanserojenite Üreme sistemi toksisitesi Belirli hedef organ toksisitesi (BHOT) – tek maruz kalma Belirli hedef organ toksisitesi (BHOT) – tekrarlı maruz kalma Aspirasyon zararı | Sucul Akut Sucul Kronik Ozon Tabakası* (* ilave zararlılık) |
Yapılan testler ile maddelerin bu zararlılık sınıflarından birine sahip olup olmadığı tespit edilir. Zararlı maddeleri içeren karışımların zararlılık sınıflarının belirlenmesinde ise bazı hesaplama yöntemleri veya yine test metotları kullanılır.
Madde veya karışımın sahip olduğu zararlılık sınıfına ait Zararlılık İfadesi dediğimiz H kodları ve Önlem İfadesi dediğimiz P kodları tanımlanmıştır.
| Kodlar | Örnek | |
| Fiziksel Zararlılık İfadeleri | H200- H299 | H201 = Patlayıcı; kütlesel patlama zararı. |
| Sağlığa İlişkin Zararlılık İfadeleri | H300-H399 | H301 = Yutulması halinde toksiktir. |
| Çevresel Zararlılık İfadeleri | H400-H499 | H400 = Sucul ortamda çok toksiktir. |
| Kodlar | Örnek | |
| Genel | P100 | P101 = Tıbbi tavsiye gerekiyorsa, ambalajı veya etiketi saklayın. |
| Tedbir | P200 | P201 = Kullanmadan önce özel talimatları okuyun. |
| Müdahale | P300 | P314 = Kendinizi iyi hissetmezseniz, tıbbi tavsiye/müdahale alınız. |
| Depolama | P400 | P402 = Kuru yerde depolayın. |
| Bertaraf | P500 | P502 = Geri dönüşüm/ Geri kazanım için üreticinizden/tedarikçinizden bilgi talep edin. |
H ve P kodlarının yanı sıra bir kimyasalın ilk bakışta zararlılığına ilişkin bir görsel olarak kullanılan GHS piktogramları dediğimiz 9 adet Zararlılık İşareti mevcuttur.
| TEHLİKELİ MADDE ZARARLILIK İŞARETLERİ – GHS PİKTOGRAMLARI | ||||
 GHS 01 PATLAYICI MADDE |  GHS 02 ALEVLENİR MADDE |  GHS 03 OKSİTLEYİCİ MADDE |  GHS 04 BASINÇLI MADDE |  GHS 05 AŞINDIRICI MADDE |
 GHS 06 ZEHİRLİ MADDE |  GHS 07 DİKKAT |  GHS 08 ORGANLARA ZARARLI |  GHS 09 ÇEVRE İÇİN TEHLİKELİ | |
